• Wacław Grodecki, twórca mapy
    Wacław Grodecki, twórca mapy
  • Pierwsze wydanie mapy Polski
    Pierwsze wydanie mapy Polski
  • Karta do mapy Wacława Grodeckiego
    Karta do mapy Wacława Grodeckiego
  • Henryk Grodecki, hetman cieszyński
    Henryk Grodecki, hetman cieszyński

Wacław Grodecki i jego Mapa Polski

Mijające tysiąclecie skłania do przypomnienia wydarzeń, osiągnięć i związanych z tym postaci, szczególnie zaś związanych z miejscowościami obecnej naszej Gminy, które zasługują nie tylko na rocznicowe wspomnienia, ale na wdzięczną pamięć kolejnych pokoleń. Taką osobą niewątpliwie jest Wacław Grodecki [Grodziecki] (1535-1591) herbu Radwan, urodzony w Grodźcu jako jeden z trzech synów Macieja i Heleny Starowiejskiej. W latach 1550-1556 studiował w Krakowie matematykę i filozofię uzyskując tytuł bakałarza. Tam Grodecki wykształcił sobie zainteresowanie m.in. kartografią spotykając się z wieloma polskimi humanistami zapoznając się także z pierwszą mapą Polski Bernarda Wapowskiego z 1526 r. Młody, bo zaledwie 21-letni Wacław Gródecki w 1556 r. przyjmuje służbę wychowawcy (mentora) syna kasztelana oświęcimskiego Jana Komorowskiego - Krzysztofa, z którym wyjeżdża na najznamienitszy wówczas uniwersytety w Europie do Lipska, Wittenbergii i Padwy, by w końcu odwiedzić także Rzym. W Lipsku i Wittenberdze Wacław Grodecki słucha wykładów Filipa Melanchtona (1497-1560), słynnego już wówczas na całą Europę profesora i reformatora kościoła. Melanchtona nazywano "Praeceptor Germaniae" - nauczyciel Niemiec, a przez liczne rzesze studentów z innych krajów jakie spotkać można było w tym czasie na uniwersytecie w Wittenberdze zdobył sobie miano nauczyciela Europy. Najpóźniej w1557 r. Wacław Grodecki przedstawia sporządzoną przez siebie mapę Polski Melanchtonowi i spotyka się z wysokim uznaniem profesora. Melanchton zachwycony wręcz dziełem poleca jego wydanie pisząc datowany w styczniu 1558 roku list polecający, a w nim wywód o pochodzeniu Słowian i Polaków. W tym samym czasie Grodecki pisze tekst listu dedykacyjnego, który kieruje do samego Króla Zygmunta II Augusta. Mapę jak i dedykację wraz z listem polecającym oraz indeksem nazw zamieszczonych na mapie wydrukowano jeszcze w I kwartale 1558 r. w oficynie Jana Oporyna w Bazylei. Potwierdza to list Filipa Melanchtona do profesora uniwersytetu w Pradze Mateusza Collina z 18 marca 1558 r., w którym informuje o wydanej co dopiero mapie Wacława Grodeckiego „...Wiesz, że zawsze byłem wielbicielem narodów słowiańskich. A więcej poznasz z mapy, która już została wydana, a w której uczony mąż polski pięknie nakreślił ten kraj...". Dotychczas uważano, że mapa wydana została prawdopodobnie około 1562 r. Po śmierci Filipa Melanchtona Wacław Grodecki wraz z Krzysztofem udaje się do Padwy i Rzymu, by jeszcze w roku 1560 wrócić do kraju. W rok później Grodecki kontynuuje studia w Krakowie, gdzie w 1564 r. otrzymuje tytuł magistra sztuk wyzwolonych. Kanonia w kapitule wrocławskiej, a następnie ołomunieckiej dała mu podstawy materialne samodzielnej kariery. Ostatecznie za wstawiennictwem swojego brata – Jana, otrzymał dziekanię kolegiaty w Brnie na Morawach, gdzie osiadł na stałe. Wiadomo, że pracował jeszcze nad udoskonaleniem swej mapy, ale nie została ona już wydana. Z czasów brneńskich nie pozostawił żadnego dzieła. Zmarł w osamotnieniu 14 września 1591 r. i pochowany został w katedrze w Ołomuńcu.

Mapa Wacława Grodeckiego była co prawda drugą z kolei mapą Polski opracowaną w XVI wieku, po mapie Polski Bernarda Wapowskiego z 1526 roku, niemniej jednak poszerzona została o tereny północne Inflant oraz na wschodzie aż do Dniepru. Niewątpliwie Grodecki bazował na mapie Wapowskiego. W chwili wydania mapa traktowana była w kraju i za granicą jako pierwsza dokładna mapa całej Rzeczpospolitej, a to dlatego, że prawie cały nakład mapy Wapowskiego wraz z klockami drzeworytu spłonął. Dzieło Wacława Grodeckiego składało się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza część to mapa wykonana w skali 1:1 680 000, o wym. 777 x 617 mm (bez ramki), na której brak podpisu autora oraz daty jej wydania. Zamiast opisu w lewym dolnym rogu mapy zamieszczona została przez wydawcę łacińska wierszowana pochwała Rzeczpospolitej polecająca mapę. Druga część to broszura, która zawierała dedykację mapy królowi Zygmuntowi II Augustowi, list polecający wydanie mapy Filipa Melanchtona zawierający słynny wywód o pochodzeniu Polski i wreszcie indeks nazw zamieszczonych na mapie. Teksty te poprzedzone zostały kartą tytułową dzieła, z której dopiero wynika, że autorem mapy jest Wacław Grodecki. Ciekawą lekturę stanowią teksty zarówno listu dedykacyjnego mapy, wspomnianego listu  Melanchtona jak i wierszowanej laudacji Rzeczpospolitej. Stanowią one o zakresie wiedzy historycznej XVI wieku, w tym o pochodzeniu Polski i polaków i zasługach Słowian w Europie, z których „Rzeczpospolita jest wielką ozdobą ludów słowiańskich" jak pisał Melanchton. W latach osiemdziesiątych XX w. odkryte zostało  nieznane dotąd oryginalne drugie wydanie mapy naszego autora. Jest to odbitka z 1570 r. sporządzona w tej samej oficynie, z tych samych klocków drzeworytniczych przez następców nieżyjącego już Jana Oporyna. Różni się ona jedynie treścią ramki zamieszczonej w lewym dolnym rogu mapy. Zamiast poematu opiewającego zalety Polski i jej mieszkańców, umieszczono tam tytuł mapy i nazwisko jej autora o tresci: „Poloniae, Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae et Scepusii chorographia. Sigismundo Augusto Dei gratia Polonorum Regi etc. Dicta. Authore Venceslao Grodecio Polono. Basileae, ex officina Oporiniana, Anno Salutis Humanae MDLXX”.

Mapę Wacława Grodeckiego najbardziej spopularyzował znany niderlandzki wydawca atlasów - Abraham Orteliusz (Abrahamus Orteliius) zamieszczając ją po raz pierwszy w 1570 r. w wydaniu swego atlasu Theatrum orbis terrarum, jako najdokładniejszą i najnowocześniejszą w tym czasie mapę Królestwa Polskiego. Pomniejszył on jednak mapę do podziałki ok. 1: 2 600 000 i sporządził ją na płycie miedziorytniczej (490 x 373 mm). W tej skali była wielokrotnie zamieszczana w kolejnych wydaniach atlasu świata, do 1612 r. łącznie 41 razy. Zapisy nazw topograficznych na mapie w atlasie Orteliusza (1570 r.) różnią się nieco od oryginału głównie przez liczne błędne odczytanie pisowni jak i dodatkowe pominięcia wpisów miejscowości przez miedziorytnika. W lewym dolnym rogu mapy zamiast wierszowanej laudacji, Orteliusz zamieścił kartusz z następującym tekstem: „POLONIAE finitimarumque locorum descriptio Auctore WENCESLAO GODRECCIO Polono. Za sprawą więc Orteliusza i jego licznych wydań atlasów, mapa Grodeckiego stała się najbardziej znaną i rozpowszechnioną mapą Polski w XVI i XVII w.

Również Marcin Kromer ostatecznie załączył jeszcze bardziej pomniejszoną wersję mapy Grodeckiego z atlasu Orteliusza w swej „Polonii” wydanej w Kolonii, co miało miejsce dopiero w 1589 r. Nazwał tam Wacława Grodeckiego już swoim przyjacielem. Mapa ta nosiła tytuł: Poloniae Locorumque Viciniorum Descriptio Auctore Venceslao Grodeccio Polono.

Mapa Grodeckiego doczekała się licznych późniejszych przeróbek, które jednak nie odegrały znaczącej roli w dalszym rozwoju kartografii polskiej. Pierwszej przeróbki mapy Grodeckiego dokonał Andrzej Pograbski (Pograbka) z Pilzna a następnie uczynił to też Gerard Marcator.

 

(-) Józef Król

 

 

 

 

 

 



 

 

 
7284