• Helmut Kajzar - reżyser i dramaturg
    Helmut Kajzar - reżyser i dramaturg
  • Helmut w roli księcia
    Helmut w roli księcia
  • Helmut po maturze
    Helmut po maturze
  • Oficyna w Grodźcu
    Oficyna w Grodźcu
  • Dom Kajzarów w Cieszynie
    Dom Kajzarów w Cieszynie
  • Płyta nagrobna na cmentarzu <br>ewngelickim w Cieszynie
    Płyta nagrobna na cmentarzu
    ewngelickim w Cieszynie

Helmut Kajzar (1941-1982) – reżyser, dramaturg

Absolwent Szkoły Podstawowej w Grodźcu Śl.

    Helmut Kajzar był dramatopisarzem, reżyserem teatralnym, eseistą, autorem słuchowisk radiowych, tłumaczem a także wykładowcą na uczelniach teatralnych w Polsce i za granicą.
Był ważną postacią życia kulturalnego lat 60 i 70. Mimo, że przeżył zaledwie 41 lat pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki i reżyserski.
    Urodził się 10 sierpnia 1941 roku w Bielsku, w rodzinie Jana i Pauliny z domu Kulisz. Wówczas to Państwo Kajzarowie mieszkali w Czechowicach, a ojciec pracował w majątku ziemskim austriaka Zipsera.
Jan Kajzar był inżynierem rolnikiem, przed wojną mieszkał i pracował w Bobrku koło Oświęcimia, pełniąc funkcję adiunkta w gospodarstwie rolnym księcia Sapiehy.
Po wojnie zarządzał majątkami ziemskimi w Państwowych Gospodarstwach Rolnych w kilku regionach Polski. Były to Kopice k/ Grodka, Łąka Prudnicka, Grodziec Śl., Kończyce k/ Cieszyna. W tych miejscowościach Helmut spędził wczesne dzieciństwo.
W Grodźcu Państwo Kajzarowie przebywali w latach 1950 do 1961.
Dalsze dzieciństwo i okres młodzieńczy spędził w Grodźcu i w Bielsku. Bywał też w Cieszynie i Kończycach Wielkich.

Od dzieciństwa przejawiał zainteresowania teatrem.  Były to zabawy w teatr lalkowy.
     Jako uczeń szkoły podstawowej zaczął pisać pierwsze wiersze do teatru lalek.To aktorstwo dziecięce zakończyło się z chwilą ukończenia Szkoły Podstawowej w Grodźcu do której uczęszczał w latach 1950 do 1955.
Dalszą naukę podjął w Liceum Ogólnokształcącym im. Mikołaja Kopernika w Bielsku Białej.
Po zdaniu matury w 1959 roku zaczął studiować filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, ale po roku przeniósł się na filologię polską tejże uczelni.
Swoją dojrzałą przygodę z teatrem rozpoczął w czasie studiów polonistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie związał się ze studenckim Teatrem 38. Był to teatr dramatyczny znany wówczas z awangardowej interpretacji klasyki. Tam też zaczął reżyserować pierwsze sztuki.
Zaczął być dostrzegany w środowisku teatralnym a jego praca w teatrze zaczęła przynosić pierwsze sukcesy w kraju oraz na międzynarodowych festiwalach teatrów studenckich.
W roku 1965 kończy studia polonistyczne i podejmuje dalsze studia na wydziale reżyserskim w Państwowe Wyższej Szkole Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie.
Tu również związał się z warszawskim Studenckim Teatrem Satyryków (popularnym STS)
, gdzie miał okazję wyjazdów do różnych krajów Europy m. innymi do Niemiec, Anglii, Szwajcarii, prezentując swoje spektakle teatralne.
Pod koniec lat 60 debiutował jako pisarz i reżyser w teatrze zawodowym. Przygotował dwa przedstawienia dyplomowe: „Śmiesznego Staruszka” Tadeusza Różewicza na scenie Teatru Polskiego we Wrocławiu oraz „Bolesława Śmiałego” Stanisława Wyspiańskiego w oprawie plastycznej Józefa Szajny we wrocławskim Teatrze Współczesnym.
Po ukończeniu studiów reżyserskich współpracował z wieloma teatrami: „Współczesnym we Wrocławiu”, „Narodowym”, „Powszechnym” i „Małym” w Warszawie. Reżyserował także na scenach teatrów w Krakowie, Lublinie, Kaliszu, Rzeszowie, Gdańsku i Katowicach.
W końcu lat 60 debiutował jako krytyk teatralny, zaczął też uprawiać dramatopisarstwo.
W 1969 roku napisał swój pierwszy dramat „Paternoster”.
Innymi sztukami teatralnymi  napisanymi w okresie późniejszym  przez Helmuta Kajzara były: „Rycerz Andrzej”, „Gwiazda”, „Trzema Krzyżykami”, „Obora”, „Willa dei Misterii”, „Ciąg dalszy”, „Koniec półświni”, „Samoobrona”, ”Włosy błazna”, „Wyspy Galapagos”, i „Król Dawid”.
    Helmut Kajzar często pracować poza Polską zwłaszcza w Niemczech Zachodnich, w Anglii, w Szwecji.  Prowadził warsztaty teatralne, wykładał, reżyserował. Prezentował tam polską dramaturgię, głównie utwory Tadeusza Różewicza i Witolda Gombrowicza oraz własne sztuki.
W 1971 roku został członkiem Związku Literatów Polskich, w tym samym roku zawarł związek małżeński ze znaną artystką, koleżanką ze sceny, Jolantą Lothe.
Z tego małżeństwa urodziła się córka – Paulina, aktualnie mieszkająca i pracująca we Włoszech.
    Od 1978 roku zaczął chorować. Mimo, że było mu ciężko nadal intensywnie pracował, pisząc dalsze dramaty.
Reżyserował kolejne sztuki w tym głównie oparte na własnej twórczości. Jedną z nich była „Obora”. Prapremiera odbyła się w Teatrze Małym w Warszawie w 1980 roku.
Akcja tej sztuki umiejscowiona jest w Grodźcu Śląskim i rozgrywa się w 1950 roku.
W sztuce wieś nazywa się Morzyk. Kajzar powraca w tej sztuce do lat spędzonych na Śląsku Cieszyńskim, gdzie w dzieciństwie mógł z bliska przypatrzeć się życiu na wsi i działalności Zootechnicznego Zakładu Doświadczalnego.
W rok później „Oborę” wziął na warsztat teatralny entuzjasta teatru Kajzara Andrzej Makowiecki i wystawił ją na scenie Teatru Współczesnego we Wrocławiu.
Ta inscenizacja cieszyła się wielkim powodzeniem wśród widzów. Spektakl ten został także przeniesiony do Teatru Telewizji.
Helmut Kajzar był teoretykiem teatru, autorem własnej koncepcji teatru metacodziennego. Pragnął nadać w tym teatrze wymiar artystyczny  temu co zwyczajne i z czym spotykamy się na co dzień.
    O swojej teorii pisał:
„Odwołuję trzy jedności – czasu, miejsca i akcji. Ich estetyczną tyranię.
W teatrze metacodzienności teatr odzyskuje swój rytualny sens.
Przywracam mu godności i urodę, i ostateczność, zwykłość i prostotę – Gotowanie mleka – Zamykania i otwierania drzwi – Ubierania i rozbierania – Patrzenia przez okno.
Od tej pory teatr jest miejscem pośrednim - takim jak schody, jak korytarz, jak Ziemia. Jest zwykły.”


Reżyserował także komedie, przygotowywał poetyckie audycje w radiu o Julianie Przybosiu, Mironie Białoszewskim. Realizował słuchowiska radiowe oparte na tekstach Tadeusza Różewicza i Wisławy Szymborskiej. Reżyserował sztuki Moliera, Sławomira Mrożka, Leona Kruczkowkiego i Stanisława Wyspiańskiego.
Rozwijał twórczość krytyczną pisząc eseje, szkice i recenzje teatralne.
Pisał o teatrze w wielu czasopismach, m. innymi: we „Współczesności”, „Miesięczniku Literackim”, „Dialogu”.

Kajzar dokonywał przekładów dramatów z języków: greckiego (Antygona) i niemieckiego (m.in. utwory F.K. Kroetza, P. Handkego).
Jego utwory tłumaczone były na języki czeski i niemiecki.
Na uwagę zasługuje również praca Kajzara jako nauczyciela wykładowcy i wychowawcy młodzieży. Uczył w szkołach filmowych w Łodzi, Berlinie (NRD) i Sztokholmie.
Mimo wielu usilnych starań lekarzy z kraju i zagranicy choroba stawała się coraz bardziej uciążliwa i postępująca.
    Umiera 21 sierpnia 1982 roku we Wrocławiu.
Pogrzeb odbył się z Kościoła Jezusowego na cmentarz ewangelicki w Cieszynie.

    Pozostawił po sobie znaczny dorobek pisarski i reżyserski. Bibliografia jego prac to ponad 20 sztuk teatralnych, setki esejów i artykułów poświęconych teatrowi.
Utwory Helmuta Kajzara zostały wydane w publikacjach: „Sztuki i eseje” w 1976, oraz „Sztuki teatralne 1972-1982”  w 1984 roku.

    Za swoją pracę artystyczną był wielokrotnie nagradzany i wyróżniany. Między innym otrzymał nagrodę za reżyserię autorskiego spektaklu „Obora” na XXII Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu w 1981 r.
W 1979 roku za całokształt pracy artystycznej został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi.

    Po śmierci Helmuta Kajzara jego sztuki wystawiane są rzadko. Najczęściej utwory dramatyczne pisarza realizował Piotr Lachmann  w swoim nowatorskim teatrze Lothe – Lachmann, Videoteatrze „Poza” w Warszawie.

W 2002 r. w 20 rocznicę śmierci artysty odbył się we Wrocławiu festiwal „Kajzar dziś”, poświęcony twórczości artysty.
Teatr Banialuka w Bielsku Białej 10 lutego 2005 roku wystawił Antygonę w reżyserii Bogusława Kierca, poety, reżysera, dramatopisarza.
W tym samym roku ukazała się publikacja pod redakcją Lucyny Kozień „Sen”: Helmut Kajzar”. W publikacji znalazł się zapis sesji towarzyszącej premierze Antygony oraz wypowiedzi osób znających bliżej Helmuta Kajzara.

    Jako artyście pochodzącemu z ziemi cieszyńskiej dla upamiętnienia jego postaci i twórczości Rada Miejska w Cieszynie w 2000 roku nadała drodze na osiedlu domków jednorodzinnych nazwę Helmuta Kajzara.

Również w Bielsku Białej dla upamiętnienia związków Kajzara z tym miastem, na budynku w którym mieszkał będąc uczniem liceum, odsłonięto wmurowaną tablicę z podobizną Helmuta Kajzara.
W roku 2011 Rada Sołecka w Grodźcu na wniosek Zarządu Koła Macierzy Ziemi Cieszyńskiej w Grodźcu nadała nazwę drodze w pobliżu dawnego miejsca zamieszkania Rodziny Kajzarów, a biegnącej pod Goruszką nazwę Helmuta Kajzara.
 

Opracował: Edward Cichy
Zdjęcia ze zbiorów rodzinnych, udostępnione przez p. Ewę Kolarczyk, siostrę Helmuta Kajzara

 
21890